Hal yasası yetersiz

Taslaktaki üretici kotası, teşvik ve denetim düzenlemelerinin piyasadaki güç dengesini değiştirmeye yetmeyeceği belirtilirken köklü dönüşüm çağrısı yapıldı.

Sebze ve meyve ticaretini düzenleyen 2012 tarihli Hal Kanunu’nda kapsamlı değişiklik öngören taslak Meclis gündeminde. Gıda fiyatlarındaki fahiş artışların önüne geçecek bir çözüm olarak sunulan düzenleme, üretici örgütleri ve uzmanlar tarafından yetersiz bulunuyor. Eleştirilerin odağında ise küçük üreticinin yeterince korunmaması, üretim maliyetlerinin göz ardı edilmesi ve büyük alıcı ve perakendecilerin piyasadaki belirleyici gücünün sınırlandırılmaması var.

2018’den bu yana değişiklik talepleri ve tartışmaların sürdüğü fakat bir türlü ilerleme kaydedilemeyen Hal Yasası’na ilişkin taslakta şunlar öngörülüyor:

Semt pazarları ve hallerde üretici ve üretici örgütlerine ayrılan yer oranının bakanlık yetkisiyle yüzde 20’den yüzde 30’a çıkarılması. Üretici örgütleri üzerinden pazarlanan ürün bedellerinden gelir vergisi stopajının çıkarılması ve hal kurmak isteyen üretici örgütlerine bedelsiz olarak Hazine arazisi tahsis edilmesi. Hal dışı tüccar olarak faaliyet gösterenlerin Ticaret Bakanlığı’ndan zorunlu yetki belgesi alması ve bu kişilere teminat uygulaması getirilmesi. 

Komisyoncudan komisyoncuya ve aynı hal içinde tüccardan tüccara alım satımın yasaklanması. Piyasa bozucu eylemlere cezanın artırılarak yetkinin belediyelerden Ticaret Bakanlığı’na alınması, stokçuluktan ceza alanların desteklerden üç yıl yararlandırılmaması. Belirlenecek perakendecilerin mallarının yüzde 20’sini üretici ve üretici örgütlerinden satın alınmasının zorunlu olması. Depolama için kira ve nakliye desteği verilmesi.

Halciler Federasyonu Başkanı Yüksel Tavşan olası düzenlemelerin çiftçileri “kötü niyetli” alıcılardan koruyacağını, piyasada düzen için gerekli şeffalık ve denetim ihtiyacını karşıladığını söyledi ama sağlıklı işleyiş için üretim aşamasında da yapılması gerekenler olduğunu savundu: “Bu temelde doğayla mücadele ve arz meselesi. Arz talep dengesini sağlamak ve istikrarlı fiyat için, seçilmiş ürünlerde mutlaka planlamaya gitmeli.”

Çiftçi-Sen Örgütlenme Sekreteri Adnan Çobanoğlu ise ortada küçük üretici lehine bir düzenleme olmadığını savunarak “Önce antidemokratik kooperatifçilik yasasının değiştirilmesi gerekir. Çünkü kendisi üretim yapmasa bile ‘sözleşmeli üretim’ yaptıran bir grup insan ‘kooperatif’ adıyla bir araya gelip ticaret yapıyor. Tarım Bakanlığı da onlara özel teşvikler veriyor. Çiftçisini ve tüketicileri düşünen bir bakanlığın öncelikle hasat dönemlerinde gümrük vergisiz ürün ithal etmekten vazgeçmesi gerekiyor” diye tepki gösterdi.

Marketlere alım zorunluluğunun da bir anlam ifade etmediğini belirten Çobanoğlu, “Aksine sözleşmeli üretim ile küçük aile tarımı yapan üreticilerin tarlasını, araçlarını, emeğini şirketlere kiraya vermesi ve gıdayı şirketlerin daha fazla kontrol etmesini sağlama amacı taşır. Yerel üretici pazarları çoğaltılmalı ve ürününü yerel pazara getiren üreticilere özel destekler verilmeli. Üreticilerin girdi maliyetlerini düşürmek için kimyasal kullanımından uzak üretim tarzı özel teşviklerle desteklenmeli” dedi.

Tarım ekonomisi uzmanı Prof. Tayfun Özkaya da güçlü alıcılar karşısında üretici örgütlülüğünün gerçek anlamda güçlenmesi için büyük ve sürekliliği olan teşviklerin şart olduğunu belirtti. Özkaya, perakendecilerin de fiyat dikte etme gücü olduğu sürece, üretici kotasının anlamsız olduğunu söyledi.

TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası Başkanı Murat Kapıkıran ise taslağın katılımcılıkla oluşturulmadığına dikkat çekti. Yasanın güvenli gıdaya hak temelli erişim ilkesiyle düzenlemesi gerektiğini belirten Kapıkıran, destek ve teşviklerin doğru bir yaklaşım olduğunu belirtse de şunları söyledi: “Kooperatifler karlılığı artırma hedefi taşıyan şirketler üzerinden değil, kamu idaresi tarafından ve toplum yararı gözetilerek yürütülmeli. Böylece ürün fiyatlarının belirlenmesinde erişilebilirlik temel alınmalı. Haller ve pazarlar yüksek kâr amacı güden aracı, spekülatör ve şirket etkisinden tamamen kurtarılmalı. Gıda enflasyonuna neden olan etkenler, geniş üretici kitlesini oluşturan küçük aile işletmelerini önceleyen, girdi temini ve lojistik desteği içeren adaletli bir program uygulanmadan ortadan kaldırılamaz.

175 eski hal’in kaldırılarak 30 yeni hal yapılacak olması, eski hal arsalarında ve yeni hal inşaatlarında oluşacak rantlar açısından, kamuoyunda yeni yasaya ihtiyaç duyma nedenleri arasında başat gerekçe olarak görülmekte ve güvensizlik yaratmaktadır. Hal yasasında da üretici-çiftçi den çok şirket destekçiliği öne çıkmamalıdır.”

Ziraat yüksek mühendisi, tarım yazarı Gazi Kutlu ise düzenlemenin üreticilerin pazarlama imkanlarını ve kazançlarını artırabileceğini ancak üreticinin daha fazla gelir elde etmesinin, tüketicinin daha ucuz gıdaya ulaşacağı anlamına gelmediğini söyledi.

Standartlara uygun ambalajlama ve taşıma yapmayanlara yönelik yaptırımları önemli bulduğunu belirten Kutlu “Çünkü hasat edilen ürünün taşınması, depolanması ve pazara sunulması sırasında meydana gelen kayıplar, doğrudan milli servetin israf edilmesi anlamına geliyor. Bu nedenle ürün kayıplarını önleyecek standartların uygulanması ve denetlenmesi gerekiyor.” dedi.

Ancak bütün bu düzenlemelerin tarladan sofraya uzanan zincirde gıda fiyatlarını düşürecek yapısal adımları tek başına karşılamadığına dikkat çeken Kutlu şunları söyledi: “Türkiye'de üretilen yaş meyve ve sebzelerin yaklaşık yüzde 50'sinin Hal Kayıt Sistemi'ne kaydedildiği tahmin ediliyor. Kayıt altına alınan ürünlerin ise yaklaşık yüzde 30'unun fiziki olarak toptancı hallerinden geçtiği kabul ediliyor. Böyle bir tabloda yaşanan sorunların kaynağını yalnızca hal sisteminde aramak doğru değil. Öncelikle üretimden tüketime kadar uzanan tedarik zincirinin tamamını ele almak gerekiyor. Kayıt dışılığın önlenmesi, üretici ile tüketici arasındaki pazarlama zincirinin kısaltılması, lojistik maliyetlerinin düşürülmesi ve ürün kayıplarının azaltılması birlikte değerlendirilmeden kalıcı bir ucuz gıda politikasından söz etmek mümkün değil.”

Cumhuriyet